آسیب‌شناسی کار فرهنگی تربیتی (1)

اگر آسیب‌شناسی را به معنای شناخت ناهنجاری‌‌های موجود در مسیر انجام کار فرهنگی ایده‌آل و مطلوب بدانیم؛ پس بر این اساس، آسیب‌شناسی کار فرهنگی تربیتی در مسجد، حتماً باید پس از تعریف کار فرهنگی تربیتی ایده‌آل و مطلوب صورت بپذیرد تا بتوان با توجه به ابعاد و زوایای این نوع کار، به بررسی آسیب‌ها و ناهنجاری‌های حين انجام آن بپردازیم.


البته در این خصوص، علاوه بر این باید توجه داشت که هرچند، کاستی‌ها و نواقص، به طور قطع و یقین جزو آسیب‌ها و آفت‌های کار فرهنگی تربیتی به شمار می‌‌آیند، امّا در این میان، منظور از آسیب به طور خاص، به معنای ناهنجاری‌ها، اتّخاذ تصمیمات نادرست و نیز بکارگیری روش‌های غلط و طیّ مسیر اشتباه می‌‌باشد، امّا کاستی‌ها و نواقص، در واقع تنها حرکت ما را کندتر می‌‌کنند، امّا به روند کلی کار آسیب نمی‌‌رسانند؛ پس در این خصوص باید توجه داشت که آسیب و کاستی در جریان صالحین، همواره دو مقوله متفاوت و جدای از هم است. بر این اساس و در این فصل، ابتدا بناست علاوه بر شناخت کاستی‌ها و نواقص موجود در فرایند پیاده‌‌سازی صالحین، همچنین به بیان و بررسی روش‌های آسیب‌زا در انجام کار فرهنگی تربیتی در تشکل‌های دینی بپردازیم. حال به دلیل اینکه در سیر تربیتی جریان صالحین، حتماً قرار است كه استعداد‌‌های افراد، از قوه به فعلیت برسد و از آنجا که مربی در این راه، در واقع، مسئول شکوفا کردن صفات و استعدادهای انسانی اعضای حلقه‌‌های تربیتی صالحین است؛ پس برای این کار، ابتدا لازم است که فرد مربی، نخست با مدل انسان موفّق، کامل و نمونه اسلام آشنا شود تا از همان ابتدا، نقطه هدف خود را مشخص کرده و در انجام مسئولیت خویش در این راه، از بکارگیری روش‌های غلط، نادرست و آسیب‌زا تا حدودی مصون بماند. علاوه بر این و در این مجال، قبل از ورود به آسیب‌شناسی فرایند اجرای طرح صالحین در مسجد، به جهت اهمیت موضوع، ابتدا به بیان مراحل سه‌گانه تربیت از منظر صاحب‌نظران تربیت دینی می‌‌پردازیم. به عقیده صاحب‌نظران و کارشناسان امر تربیت، تربیت دینی که در واقع همان اتفاق مهمی و بزرگی است که باید در جریان صالحین صورت پذیرد، شامل سه مرحله اساسی و مهم به شرح ذیل است:
اوّل: مرحله زمینه‌سازی، آماده‌‌سازی و بستر‌‌سازی اعضای گروه برای پذیرش تربیت دینی.
دوم: مرحله آموزش، تبین و ایمان‌‌سازی.
سوم؛ مرحله انجام تکالیف و عمل به دستورات دینی و اوامر الهی.
به دیگر سخن آنکه، مربی وقتی در مرحله بستر‌‌سازی و آماده سازی، دل‌های آماده و فطرت‌‌های حقیقت‌طلب و خداجوی متربیان را مهیای پذیرش تربیت دینی کرد و پس از آن به آموزش و تعلیم افراد در این زمینه مبادرت ورزید، آن وقت می‌تواند منتظر برداشت میوه عمل صالح که محصول نهایی انجام فرایند تربیت مطابق الگوی مطرح‌‌شده است، باشد و ورود ایمان به جان و دل مخاطبان را انتظار بکشد. بر این اساس و در مواجه با مخاطبی که در سنین جوانی و نوجوانی، بیشترین آمادگی را برای پذیرش تربیت دینی دارد، اگر در این دوره خطیر و حیاتی؛ زمین خالی، مستعد، بکر، دست‌نخورده و در عین حال، آماده به کشت، ضمیر جوان و نوجوان، بلااستفاده و بایر رها شود، قطعاً گناه نابخشودنی آن، بر عهده مربیان آگاه و دلسوز جامعه خواهد بود. چنانچه در خصوص تربیت‌پذیری بالای جوان و نوجوان در این برهه خطیر، مولای متقیان علی عليه‌السّلام می‌‌فرماید: «انما قلب الحدث کالارض الخالیه، ما القی فیها من شیئ قبلته؛ قلب جوان مانند زمین خالی است؛ هرچه در آن بیفشانی، آن را می‌‌پذیرد.» به هرحال در این فصل به جهت هرچه کاربردی کردن موضوع، به بیان برخی آسیب‌‌های اساسی در نظام تربیتی صالحین، در قالب پاراگراف‌‌های کوتاه، مفید و مختصر می‌‌پردازیم:
آسیب اوّل؛ فقر نگرشی
شرح مسئله: متأسفانه گاهی دیده می‌شود برخی افراد که بیشتر سابقه کار تبلیغی یا فرهنگی صرف، آن هم به صورت مقطعی و کوتاه دارند و کار تربیتی درازمدت و اثرگذاری را تجربه نکرده‌‌اند، جریان صالحین را ابتر، کم‌اثر و بی‌نتیجه می‌‌پندارند و از آن به عنوان یک «طرح زمان‌دار» و دارای تاریخ مصرف مشخص یاد می‌‌کنند که این افراد، در واقع دچار ضعف تحلیلی و فقر نگرشی در این خصوص می‌‌باشند.

پاسخ اقناعی: اگر صالحین را در واقع به معنای فعال‌‌سازی و احیاي مساجد شیعه و پیاده‌‌سازی روش‌های تربیت اسلام، برگرفته از مکتب اهل‌بیت عصمت و طهارت علیهم‌السّلام بدانیم که همین‌طور هم هست، پس چطور می‌‌توان آن را طرحی زمان‌دار و ابتر دانست و یا به اشتباه انجام آن را بی‌اثر و کم‌بازده تلقی نمود. مگر نه این است که همواره در طول تاریخ اسلام، انسان‌‌های نمونه و موفق ابتدا در جمع‌‌های کوچک ده، پانزده و بیست نفره رشد کرده و تربیت شده‌اند و مگر تجربه انقلاب، این مطلب را به اثبات نرسانده است که همواره فعال‌‌ترین و انقلابی‌‌ترین افراد مؤثر در نظام مسجدی بوده‌اند و دفاع مقدس را نیز همین جوانان مسجدی و مؤمن، فرماندهی و هدایت کرده‌اند؛ پس با این حساب چطور می‌‌توان در خصوص حصول نتیجه این حرکت بزرگ تربیتی در شرايط کنونی و برای مقابله با جنگ نرم، دچار ذره‌‌ای دو دلی و تردید شد. جریان صالحین در واقع بنا به تعبیرصحیح آن، همان جریان تداوم نهضت تربیتی دینی و اسلامی اصیل است؛ جریانی که درست مثل اسلام در جامعه ما ریشه دارد، اصالت دارد و مردم مؤمن و معتقد نسبت به آن احساس نیاز می‌‌کنند. جریان صالحین، جریانی است به مثابه رسالت انسان‌‌سازی حوزه‌‌های علمیه و طلاب و روحانیون متعهد، معتقد و دلسوز نظام، که برای آنها یک تکلیف و و وظیفه دینی است؛ تکلیفی که در اجرای آن هرگز نباید تردید کرد. صالحین آمده است تا برای تربیت و اصلاح جامعه، بستر‌‌های مناسب را فراهم آورد و این کار، کاری شدنی است، هرچند سخت و زمان‌بر است و هرچند نیازمند مجاهدت و پایداری جدی است. صالحین، در واقع حرکتی است تربیتی و در عین حال نوین و تازه، که جز با روش درست و شیوه صحیح و علمی انجام نخواهد پذیرفت.
آسیب دوم؛ برداشت‌‌های غلط و نادرست
شرح مسئله: عده‌‌ای حلقه‌‌های تربیتی صالحین را به جلسات کتابخوانی و یا حلقه‌‌های معرفتی صرف تعبیر کرده‌‌اند و از سایر مؤلفه‌‌های رفتارساز این تلاش ارجمند و انقلابی غافل مانده‌اند، به عقیده این گروه، «از دل یک جلسه مطالعاتی آثار شهید مطهری (ره) که افراد تربیت‌شده دینی بیرون نمی‌‌آید و یا با تشکیل یک حلقه در مسجد که آدم درست نمی‌‌شود.»
توضیحات لازم: در این‌باره نكاتي لازم به ذکر است:
نكته اوّل: کتب استاد مطهری (ره) در این خصوص تنها به عنوان منبع تغذیه و خوراک اصلی فکری مربیان و سرگروه‌های صالحین توصیه و پیشنهاد شده است و حلقه‌‌های تربیتی صالحین برای هر رده سنی مشخص، طرح درس ویژه خود را دارد.
نكته دوم: باید توجه داشت که حلقه‌‌های تربیتی صالحین به منظور تدریس و آموزش معارف دینی تشکیل نمی‌‌شود؛ بلکه قرار است در این حلقه‌ها حتماً تربیت دینی صورت پذیرد و چون هر تربیتی در ابتدا نیازمند تعلیم است؛ پس در این راستا، کتب و جزواتی خاص به عنوان طرح درس پیشنهاد شده‌‌اند که در حال تدوین و آماده‌‌سازی نهایی است.
نكته سوم: حتماً باید یادمان باشد که در مجموع، انجام فرایند تربیتی صالحین، در واقع بیش از همه برقراری ارتباط عاطفی ما بین مربی و متربی و نیز پیاده‌‌سازی روش‌های تربیتی اسلامی به شیوه مقتضی و در فرصت مناسب، هدف اصلی و اساسی کار به شمار می‌‌آید و صالحین در حقیقت، به تغییر نهایی رفتار به مخاطبان و انجام عمل صالح توسط آنان می‌‌اندیشد؛ پس بر این اساس، هدف از حلقه‌داری در جریان صالحین، بیشتر انجام کاری تربیتی است، نه تعلیمی و آموزشی.

به اشتراک بگذارید...

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *