رشد در صالحین به چه معناست؟

هرچند تاکنون در تعریف مراحل سه‌گانه اجرای فرآیند صالحین؛ مرحله رشد را، مرحله اصلی در بین مراحل جذب، تثبیت و رشد دانستیم، امّا به دلیل آنکه مفهوم مرحله رشد در روانشناسی تربیتی برای مقاطع زمانی کوتاه‌مدت بکار می‌‌رود و رشد انسان در جریان صالحین، در واقع در طول پروسه حیات او و در درازمدت صورت می‌‌پذیرد، از این پس، برای شناسایی مفهوم رشد در جریان صالحین، از اصطلاح «دوره رشد» بجای «مرحله رشد» یاد می‌‌کنیم.

بر این اساس، با گذشت مراحل جذب و تثبیت که نهایتاً یکسال و اندی زمان می‌‌برد، متربی تا رسیدن به مرحله مربیگری و تا هر وقت که در مسجد حضور می‌‌یابد، در واقع در حال گذراندن دوره رشد است.
البته باید توجه داشته باشیم که این برداشت، بر اساس نظریه‌ای است که برای رشد و تعالی انسان حدّ یقفی قائل نیست و اثبات می‌‌کند که انسان می‌تواند حتی به مرتبه‌ای برسد که به قول شاعر:
تا به جایی رسد که می‌‌نرسد  پای اوهام و پایه افکار
به عقیده روانشناسان علوم تربیتی؛ رشد دارای انواع و جنبه‌‌‌های متفاوتی است که شناخت هر یک از این جنبه‌‌‌ها و کیفیت‌های خاصّ آن، به‌طور قطع و یقین مربیان و سرگروه‌های صالحین را در رسیدن به اهداف رشد در گروه کمک خواهد کرد.
به هر حال، در وهله نخست، وقتی از رشد صحبت به میان می‌‌آید، معمولاً دو نوع آن مورد بررسی قرار می‌‌گیرد؛ یکی رشد طبیعی و دیگری رشد محیطی.
رشد طبیعی یا نضج، با رشد جسمی و عصبی (بیولوژیک) کودک و نوجوان سر و کار دارد که معمولاً در اثر تجربه و یادگیری در محیط پیرامون شخص صورت می‌‌پذیرد.
البته در این میان، روانشناسان تربیتی همچنین از رشد اصطلاحا با عنوان «رشد روانی» یاد می‌کنند که این تعبیر، برای بکارگیری در سیر تربیتی صالحین مناسب‌‌تر می‌‌باشد. در رشد روانی معمولاً به جنبه‌‌‌ها و ابعاد مختلف رشد انسان، بخصوص رشد عقلانی یا ذهنی، عاطفی یا هیجانی، اجتماعی و اخلاقی توجه می‌شود.
چنین به نظر می‌‌رسد که اگر منظور از رشد در جریان صالحین را همان رشد روانی بگیریم؛ پس بر این اساس، دستیابی به چهار سطح متفاوت از رشد، یعنی همان سطوح رشد عقلانی، عاطفی، اجتماعی و اخلاقی هدف نهایی ما در جریان صالحین است که تلاش برای رسیدن به آن درست به مثابه تلاش برای تربیت انسان‌‌‌هاست.
در مفردات راغب اصفهانی؛ لغات «رَشد» و «رُشد» هر دو به معنای هدایت و رستگاری و در نقطه مقابل واژه «غیّ» به معنای ضلالت و گمراهی بکار رفته‌اند. چنان‌که قرآن کریم در این زمینه می‌‌فرماید: «لا اکراه فی الدین قد تبین الرشد من الغی؛ کار دین با اجبار نیست؛ (بلکه) راه هدایت و ضلالت بر همه کس روشن گردیده است».
اما به هر حال، از آنجا که در آیه شریفه «ولقد اتینا ابراهیم رشده من قبل» در استعمال کلمه رشد، رشد طبیعی حضرت ابراهیم عليه‌السّلام مدنظر قرار گرفته؛ لذا راغب در مفردات، رشد را مربوط به امور دنیوی و اخروی هر دو بر شمرده، ولی «رَشَد» را صرفاً مختص امور اخروی می‌‌داند. قرآن کریم نیز در این‌باره توصیه می‌‌کند که نزول رحمت الهی زمینه‌‌‌سازی برای رشد را همواره از درگاه ایزد منان طلب نمایید، آنجا که می‌‌فرماید: «ربنا اتنا من لدنک رحمه و هی لنا من امرنا رشدا؛ پروردگارا ما را از نزد خویش رحمتی عطا فرما و برای ما در کارمان رشد و تعالی مهیّا ساز».
در هر صورت و در این مجال، لازم به یادآوری است که در جریان پیاده‌‌‌سازی سیر تربیتی صالحین در مسجد، مراد از رشد، همان هدایت، سعادت، کمال و تعالی معنوی افراد می‌‌باشد که در ادامه این فصل، به تفصیل آن خواهیم پرداخت.
مراحل رشد از منظر اسلام
آدمی از آن زمان که پا به عرصه حیات می‌‌گذارد تا هنگامی که به درجه کمال برسد، همواره مراحل متوالی و بهم پیوست‌های از رشد را پشت سر می‌‌گذارد که می‌‌توان آنها را به منزله فصل‌‌هایی از تاریخ حیات او قلمداد کرد. مراحل این رشد؛ گرچه به ظاهر متوالی، مستمر و یکنواخت به نظر می‌‌رسد، ولی در حقیقت، هر مرحله از مرحله دیگر متفاوت است و در هر یک از این مراحل، انسان دارای ساختمان روانی خاصی می‌‌گردد که در رفتار او متبلور است؛ بنابراین، تربیت در صورتی صحیح و ثمربخش خواهد بود که بر اساس مراحل رشد صورت پذیرد.
هرچند مراحل رشد از دیدگاه اندیشمندان علوم تربیتی؛ نوعاً چهار، پنج و یا شش مرحله می‌‌باشد؛ امّا از منظر اسلام، رشد سه مرحله هفت ساله متفاوت دارد که تا بیست و یک سالگی به نقطه اوج می‌‌رسد.
در وسایل‌الشیعه روایتی از امام صادق علیه‌السّلام نقل شده که می‌‌فرماید: «پسربچه هفت سال بازی می‌‌کند و هفت سال قرآن (یا خواندن یا نوشتن) می‌‌آموزد و ادب می‌‌آموزد. سپس هفت سال او را ملازم و همراهت ساز، اگر به راه آمد، رستگار گردید (چه بهتر) و گرنه در او خیری نیست».
همچنین در روایت ارزشمند دیگری از رسول گرامی اسلام صلّی‌الله علیه وآله در این‌باره آمده است که: «فرزند هفت سال آقا و سرور است، هفت سال بنده است و هفت سال وزیر، اگر در بیست و یک سالگی از اخلاق او راضی بودی که بسیار خوب و مطلوب است و الا او را واگذار که در پیشگاه خدای متعالی معذوری».
همان‌طور که مشاهده شد، در این دو روایت شریف و ارزشمند، تربیت انسان از تولد تا بیست و یک سالگی، در سه مرحله گنجانده شده و برای هر سه مرحله، مدت زمان یکسان، یعنی هفت سال در نظر گرفته شده است که عبارتند از:
1. مرحله اوّل: مرحله بازی و سیادت، از تولد تا هفت سالگی.
2. مرحله دوم: مرحله آموختن قرآن، خواندن، نوشتن و ادب آموزی از هفت سالگی تا چهارده سالگی.
3. مرحله سوم: مرحله وزارت و مشارکت در امور و آموختن حقوق و احکام از چهارده سالگی تا بیست سالگی.
بر این اساس و مطابق با آموزه‌‌‌های تربیتی دینی، پر واضح است که مربی صالحین بیشتر با مرحله دوم و سوم رشد از دیدگاه اسلام یا همان مراحل تعلیم و تربیت و نیز مرحله عمل و مشاوره سروکار دارد؛ بنابراین هرچند در حلقه‌‌‌های تربیتی صالحین، می‌‌توان رده‌‌‌های سنی از هفت تا هفتاد سال را پوشش داد امّا در این میان، عمده‌‌ترین وظیفه مربی و سرگروه صالحین، تلاش برای رشد و تعالی افراد، در همان محدوده سنی هفت تا بیست و یک سال می‌‌باشد.
حال با این توضیح، در ادامه به بررسی ابعاد مختلف رشد روانی ویژه جوانان و نوجوانان، در پنج زمینه مختلف عقلانی، عاطفی، اجتماعی، اخلاقی و اعتقادی خواهیم پرداخت.

به اشتراک بگذارید...

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *