آسیب شناسی کار فرهنگی تربیتی (6)

آسیب هفدهم؛ ضعف در زمینه معرفت‌افزایی
معارفی که نوعاً در حلقه‌‌های تربیتی صالحین لازم است به متربیان انتقال یابد، معمولاً عبارتند از دو نوع معارف: روبنایی و زیربنایی.
ـ معارف روبنایی؛ شامل احکام شرعی و آموزه‌‌های اخلاقی اوّلیه از قبیل سلام کردن است که هرچند آموزش آن لازم و ضروری است و بدون دانستن و عمل به آن نمی‌‌توان اسلامی و دینی زندگی کرد، امّا چنین معارفی هیچ‌کدام به مبانی اعتقادی و پایه‌‌های استدلالی فرد برنمی‌گردد.
در واقع، معارف روبنایی، از آن دسته معارفی است که وقتی شبهه‌‌ای در جمعی مطرح می‌شود و اعتقادات او زیر سؤال می‌‌رود، به کار فرد نمی‌‌آیند.
متأسفانه امروزه، در اکثر حلقه‌‌های تربیتی مسجدی، مربیان و سرگروه‌های صالحین صرفاً به آموزش و بیان معارف روبنایی می‌‌پردازند و چون خودشان اهل تدبیر و تعمیق در مسائل اعتقادی و معرفتی نیستند، مخاطب را بیشتر در سطح نگاه می‌‌دارند و معمولاً از عمق فاصله می‌‌گیرند.

که البته نتیجه و محصول نهایی، اتّخاذ این رویه غلط متعارف نیز در اکثر مواقع تربیت افرادی است که نوعاً عمق و محتوای لازم را ندارند و به مبانی اعتقادی و زیربنایی شیعه مجهز نیستند؛ افرادی که وقتی دفاع از عقاید دینی و معارف اسلامی؛ نیازمند استدلال و گفتگو و دانش و بینش است، به راحتی عقب‌نشینی می‌کنند و چون از قبل زیربناهای فکری و اعتقادیشان را در مسجد محکم نکرده‌‌اند، وقتی در این مرحله پایشان بلغزد، به تدریج معارف روبنایی و تقید به احکام شرعی و از این قبیل را هم کنار می‌‌گذارند و در دینداری سست‌عنصر می‌‌شوند.
به دیگر سخن آنکه، معارف زیربنایی در واقع معارفی هستند که همواره متضمّن حفظ، استمرار و تداوم عمل به معارف روبنایی نیز می‌‌باشند و به مثابه پایه و اساس معرفتی و بصیرتی فرد در زندگی به شمار می‌‌آیند.
علاوه برآنکه در این‌باره، نکته مهم دیگر حائز اهمیت آن است که همواره توجه داشته باشیم كه براساس آموزه‌‌های دینی و آیات و روایات؛ وقتی انسان در دنیا مبتلا به آزمایش می‌شود، نیازمند صبر و استقامت است، امّا در شرایطی که فتنه به او هجوم می‌‌آورد، در این شرایط، این تنها بصیرت است که به کارش می‌‌آید که بصیرت نیز، محصول نهایی معارف زیربنایی است، نه معارف روبنایی.
آسیب هجدهم؛ شتاب‌زدگی در تربیت
برخی گمان می‌‌کنند كه یک‌شبه می‌‌توان متربی را متحوّل کرد و به قله‌‌های کمال و سعادت رساند، این افراد فراموش کرده‌‌اند که چند سال از عمرشان گذشته تا خودشان به این مرحله از اخلاق و معنویت رسیده‌اند.
بنابراین، مربی حلقه صالحین، حتماً باید به اعضای گروه فرصت تدریجی لازم برای اصلاح و کمال را بدهد و با تعجیل، افراط و شتاب‌زدگی کارش را خراب نکند.
زیراکه در این میان، چه‌بسا بیان آنی، دفعی و غیر تدریجی برخی پیام‌‌های تربیتی، اسلامی و آموزه‌‌های اخلاقی و دینی؛ در روح و روان مخاطب شک وارد کند و به دفع و دلزدگی افراد مبتدی از ادامه این مسیر بینجامد.
و چقدر جای تأسّف دارد که کسی با زحمت و تلاش فراوان، بذری را در ضمیر مستعد و آماده مخاطبان جوان و نوجوان بکارد، مدتی نیز از آن حراست کند و وقتی که این بذر جوانه زد و آماده رشد و شکوفایی شد، خودش با شتاب‌زدگی و عجله، آن را فاسد نماید و دور بیندازد.
حال برای آنکه این اتفاق حتی‌الامکان در حلقه‌‌های تربیتی صالحین نیفتد، مربی حلقه باید حتماً دوره‌‌های رشد اخلاقی و تربیت معنوی افراد مختلف را طبق برنامه‌ریزی دقیق و ازپیش‌تعیین‌شده و در بازه‌‌های زمانی یک تا پنج ساله طراحی و تدوین نموده و در این راه، طراحی و تدوین نموده و در این راه از شیوه‌ها و روش‌های تربیتی اسلامی؛ از قبیل روش تربیتی «خوب شدن ممارستی و تمرینی» و یا اتخاذ روش اصلاحی«مشارطه، مراقبه و محاسبه» و نیز سایر روش‌های تربیتی اسلامی؛ همچون روش «تربیت الگویی» و امثال آن استفاده نماید. علاوه بر این، مربی صالحین باید اصلاح، فرایندی است تدریجی و درازمدت، نه فرایندی دفعی، آنی و ضربتی؛ البته در این‌باره و به جهت اثبات این مطلب، یادآوری این نکته ضرورت دارد که فراموش نکنیم كه خداوند متعال نیز قرآن کریم را در طول 23 سال و به صورت تدریجی نازل فرمود و در شریعت آسمانی اسلام، حرمت شراب و ربا نیز به‌تدریج و به مرور زمان به مسلمین تکلیف شد.
آسیب نوزدهم؛ ضعف سیستم‌‌های آموزشی
به‌راستی آیا تا به حال از خود پرسیده‌اید که وقتی فردی میانسال يا مسن كه تاکنون، مثلاً به مدت ده سال یا بیشتر، هرشب در مسجد و مراسم مختلف آن حضور پیدا کرده است، اگر با یک حساب سرانگشتی و ساده، ده سال و بیشتر، حضور و استماع سخنرانی‌‌های تربیتی و معرفتی او را در مسجد محل، به اصطلاح هر ساعت را یک ساعت کلاس درس به شمار آوریم، پس اكنون می‌‌توانیم بگوییم که این فرد تا به حال، مثلاً هزار ساعت یا بیشتر کلاس درس دینی گذرانیده است و اینک حداقل باید یک کارشناس امور دینی شده و به شناخت کافی از دین رسیده باشد، این در حالی است که متأسفانه، علیرغم گذشت ده سال یا بیشتر از حضور این افراد در مسجد، گاهی برخی از آنها حتی مسائل شرعی اولیه‌شان را هم خوب یاد نمی‌‌گیرند که البته یکی از دلایل عمده و اساسی این مهم، عدم سطح‌بندی مخاطبان در مسجد است؛ زیرا در مسجد، معمولاً مخاطبان بیشتر سخنرانی‌ها در مراسم مختلف، همه رده‌‌های سنّی متفاوت با وجود انگیزه‌ها و نیاز‌‌های گوناگونند.
همچنین نکته دیگری که در این زمینه لازم به یادآوری است این است که در نظام‌‌های آموزشی غیر رسمی و سنتی، مثل نظام آموزش دینی در مسجد و سایر مکان‌‌هایی از این دست، معمولاً افراد، مراتب و مدارج علمی معینی را طی نمی‌‌کنند؛ پس نوعاً بین کسانی که مثلاً یک سال است مسجدی شده‌‌اند با کسانی که پنج سال یا بیشتر به مسجد آمده‌‌اند، نوعاً در آموزش‌ها تفاوتی قائل نمی‌‌شویم.
به بيان دیگر، برای پیشگیری از این آسیب جدی، حتماً لازم است که در حلقه‌‌های تربیتی صالحین، نظام آموزش معارف دینی به گونه‌‌ای باشد که تک‌تک افراد حاضر در جلسات، کارنامه پیشرفت تحصیلی داشته باشند تا میزان رشدشان در هر برهه از زمان به وضوح قابل اندازه‌گیری باشد و بتوانند در قالب نظامی مشابه نظامات ترمی واحدی در دبیرستان و دانشگاه‌ها به فراگیری معارف روبنایی و زیربنایی درست در کنار هم در محیط مسجد و پایگاه بپردازند.
آسیب بیستم؛ اختلاط گروه‌های سنّی مختلف
از آنجا که اختلاط گروه‌های سنی مختلف در حلقه‌‌های تربیتی صالحین، همواره یکی از آسیب‌ها و آفت‌های جدی جریان کار فرهنگی به‌شمار می‌‌آید، در این مجال و به جهت اهمیت موضوع، به ذکر مطالبی پیرامون این مسئله مهم و اساسی می‌‌پردازیم:
اوّلین نکته‌‌ای که در این‌باره حائز اهمیت است، آن است که یقین داشته باشیم كه همیشه اختلاط رده‌‌های سنی متفاوت در حلقه‌‌های تربیتی، اردو و سایر برنامه‌‌های جانبی مسجد، اثرات سوء تربیتی دارد و به بدآموزی و کج‌رفتاری افراد در حین برنامه‌‌های گروه می‌‌انجامد.
درست به همین دلیل است که طراحان سیر تربیتی صالحین نیز شرط اساسی «همسن بودن» را جزو شرایط اصلی اعضای یک حلقه تربیتی دانسته‌اند.
البته، اهمیت این موضوع به قدری است که چنین به نظر می‌‌رسد كه شاید بهتر باشد در فعالیت‌‌های فرهنگی مسجد با رویکرد تربیت؛ حتی‌الامکان گروه‌های سنی مختلف، همچون کودک، نوجوان، جوان و بزرگسال را از یکدیگر جدا نگاه داشت و برای هر رده سنی خاص، برنامه خاص همان رده را اجرا کرد.
علاوه برآنکه نکته مهم حائز اهمیت دیگر در این رابطه آن است که فراموش نکنیم كه بیشتر مؤمنان و نمازگزاران مسجدی نوعاً می‌‌توانند آدم‌‌های خوبی باشند، امّا درعین حال همه آنها مربیان خوبی نیستند؛ پس بر این اساس گاهی لازم است كه ارتباط اعضای حلقه‌ها تربیتی با بعضی از نمازگزاران مسجدی را نیز به حداقل برسانیم تا به این ترتیب، الگوی نامناسب تربیتی در معرض دید و مشاهده متربیان قرار نگیرد.

به اشتراک بگذارید...

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *